ไปสารบัญ

  หัวข้อธรรม ๒๓

อุปาทาน VS สัญเจตนา

คลิกขวาเมนู

"เจตนาหํ ภิกฺขเว กมฺมํ วทามิ, เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรมิ กาเยน วาจาย มนสา"

  "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า เจตนานั่นแหละเป็นกรรม  เมื่อมีเจตนาแล้ว บุคคลย่อมกระทำกรรม โดยทางกาย วาจา ใจ"

        สัญเจตนา คือ เจตนา, ความจงใจ, ความคิดอ่าน เป็นธรรมหรือสิ่งหนึ่งซึ่งเกิดขึ้นจากสังขารขันธ์เป็นเหตุปัจจัย  สังขารขันธ์ คืออาการ,สภาพของจิตหรืออารมณ์ ที่ไปปรุงแต่งจิตให้เกิดสัญเจตนา คือ เจตนาหรือความจงใจหรือความคิดอ่านขึ้น จึงทำให้เกิดกรรมคือการกระทำต่างๆขึ้น ทั้งดี ชั่ว และกลางๆที่ใช้ในการดำเนินชีวิตทั่วไป ได้ทั้งทางกาย วาจา และใจคือมโนกรรม,  สัญเจตนามักใช้กันในขันธ์ ๕ ใช้ได้ในความหมายไปในทั้งทางดี ชั่ว และกลางๆ,  ที่กล่าวถึง การที่สังขารขันธ์ไปปรุงแต่งจิตให้เกิดสัญเจตนา ความจงใจ ความคิดอ่านต่างๆให้เป็นไปตามสังขารขันธ์หรืออารมณ์ที่เกิดขึ้นครอบงำอยู่ ในขณะนั้นๆ

        ดังภาพข้างล่างนี้ แสดงการทำงานประสานเป็นเหตุปัจจัยกันของขันธ์ทั้ง ๕ จนยังผลคือเป็นเหตุปัจจัยให้เกิดสัญเจตนา และเกิดกรรม(การกระทำ)ต่างๆเป็นที่สุด

                                                  ผัสสะ                                                                             ยังให้เกิด                                                     ส่งผลให้

ธรรมารมณ์    กระทบกัน เช่น ตาเห็นรูป ใจ  มโนวิญญาณ  anired06_next.gif  สัญญาจํา   เวทนา  สัญญาหมายรู้   สังขารขันธ์  [ anired06_next.gif สัญเจตนา(เจตนา,จงใจ) anired06_next.gif เกิดการกระทำต่างๆทางกาย ทางวาจา หรือทางใจ (กรรม ทั้งกายกรรม วจีกรรม-มโนกรรม)]

 

        อุปาทาน ความยึดมั่นถือมั่นด้วยกิเลสตน แท้จริงก็คือสัญเจตนาอย่างหนึ่งนั่นเอง เพียงแต่เป็นฝ่ายอกุศลคือเป็นอกุศลสัญเจตนา คือความจงใจความคิดอ่านต่างๆที่เกิดขึ้นนั้น ล้วนถูกครอบงำด้วยอาสวะหรือกิเลสแล้วทั้งสิ้น จึงเป็นการเจตนาหรือจงใจคือคิดอ่านให้เกิดการกระทำต่างๆแต่ไปตามกิเลสตน จึงเป็นไปในทางอกุศลหรือกิเลสตนนั่นเอง  กล่าวคือเมื่อเกิดอุปาทานขึ้นแล้ว ก็จะเกิดเจตนาหรือความคิดอ่านต่างๆ ให้เห็นเป็นไปตามการครอบงำ ตามความยึดถือ ความเชื่อ ความเข้าใจ ความทะยานอยาก ความปรารถนาของตัวตนเป็นสำคัญ  จึงยังส่งผลให้เกิดการการทำหรือกรรมต่างๆขึ้นทางกายวาจาหรือใจ เช่นเดียวกับสัญเจตนา แต่การกระทำหรือกรรมต่างๆที่เกิดขึ้นเหล่านั้น ย่อมแฝงด้วยอำนาจของกิเลสนั่นเอง   อุปาทานมักใช้กันทั่วๆไปในทางอกุศลและในปฏิจจสมุปบาท เมื่อหมายถึงความเจตนาหรือคิดอ่าน,จงใจ ให้เกิดการกระทำหรือกรรมต่างๆฝ่ายทุกข์หรือกิเลส  ดังนั้นเมื่อเป็นอุปาทานแล้วจึงมักเป็นการกล่าวถึงการทำให้เกิดทุกข์  ดังเช่นภาพด้านล่างนี้ ที่แสดงขันธ์ ๕ ที่ถูกครอบงำแล้วด้วยอุปาทานในองค์ธรรมชราของวงจรปฏิจจสมุปบาท แล้วหมุนวนเวียนเป็นวงจรอีกวงจรหนึ่งของอุปาทานขันธ์ ๕ และเป็นทุกข์ด้วยกำลังของอุปาทานอันประกอบด้วยกิเลสจึงเร่าร้อน  ซึ่งขันธ์ทั้ง ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์  เมื่อถูกครอบงำหรือประกอบด้วยกำลังของอุปาทานแล้ว จะเรียกว่า รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ตามลำดับ

 anired06_next.gif      anired06_next.gif      anired06_next.gif ตัณหา anired06_next.gif อุปาทาน anired06_next.gif ภพ anired06_next.gif ชาติ anired06_next.gif......รูปูปาทานขันธ์     ใจ   anired06_next.gif  วิญญูาณูปาทานขันธ์    anired06_next.gif   เวทนูปาทานขันธ์  

                   วงจร ปฏิจจสมุปบาท                                  อุปาทานขันธ์๕ อันเกิดวนเวียนอยู่ใน ชรา อันเป็นทุกข์                   

   ดำเนินไปตามวงจรใหม่  anired06_next.gif อาสวะกิเลส anired06_next.gif มรณะ anired06_next.gif......สังขารูปาทานขันธ์ เกิดมโนกรรมคิดที่เป็นทุกข์      สัญญูปาทานขันธ์    

ภาพขยายในชรา   ล้วนเป็นอุปาทานขันธ์ อันเป็นทุกข์ เพราะเกิดจากสังขารูปาทานขันธ์ในชาติ อันถูกครอบงําโดยอุปาทานแล้ว

 

 วงจรปฏิจจสมุปบาท แบบขยายความเต็มรูปแบบ

                                                                                               อาสวะกิเลส      อวิชชา   anired06_next.gif   สังขาร   anired06_next.gif   วิญญาณ   anired06_next.gif   นามรูป

                                                                                                                                                                                   

                                                                                               มรณะ                                                                           สฬายตนะ

                                                                                                                         วงจรปฏิจจสมุปบาท  

           สัญญูปาทานขันธ์            anired06_next.gif           anired06_next.gif           anired06_next.gif          สังขารูปาทานขันธ์ (เกิดมโนกรรม                                                     

                           ชรา อันเป็นทุกข์ วนเวียนปรุงแต่งและเร่าร้อน           anired02_down.gif                                                                        ผัสสะ

           เวทนูปาทานขันธ์    anired06_next.gif   วิญญูาณูปาทานขันธ์    anired06_next.gif   ใจ    รูปูปาทานขันธ์ (มโนกรรมจาก"ชาติ"มาทำหน้าที่เป็นธรรมารมณ์ คือรูปูปาทานขันธ์)

                                                                                                                                                                             

                                                                                               ชาติ (สังขารขันธ์ แปรเป็นสังขารูปาทานขันธ์เกิดมโนกรรมคิดนึก          เวทนา

                                                                                                                                                                                  

                                                                                               ภพ                           อุปาทาน                          ตัณหา 

                                                                                                                                 (อกุศลสัญเจตนา)                          (สังขารขันธ์)

ภาพวงจรปฏิจจสมุปบาท  แบบขยายความเต็มรูปแบบโดยพิศดาร

 

 หัวข้อธรรม

 

กลับหน้าเดิม

กลับสารบัญ