พระประวัติตรัสเล่า(3)

พระประวัติตรัสเล่า(๓)

Reminiscences (3)

๓. คราวเป็นพระกุมาร

ล้นเกล้าล้นกระหม่อม ไม่มีพระเจ้าลูกเธอที่ทรงพระเจริญ ท่านทรงใช้พวกเราทั้งชายหญิง และทรงสนิทสนมเหมือนเดิม เพราะเหตุนี้กระมัง เราจึงได้เลิกเรียนมคธภาษา และไม่ได้อยู่วัดต่อไป ในพวกผู้ชาย ท่านทรงใช้เรากับสมเด็จเจ้าฟ้ากรมนริศรานุวัดติวงศ์เป็นมาก เมื่อกรมพระเทวะวงศ์วโรปการ ทรงพระเจริญและเสด็จออกจากพระบรมมหาราชวังแล้ว เราสองคนได้ช่องตามเสด็จหัวเมืองเนืองๆ มาราชการเป็นหน้าที่ประจำตัวเรา คือเชิญหีบพระมหาสังข์ ตามเสด็จในวันสมโภชเดือน พระเจ้าลูกเธอประสุตใหม่ที่ตำหนักข้างใน เราได้ทำเป็นครั้งที่สุด เมื่อสมโภชเดือนสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนสวรรคโลกลักษณวดี เราในครั้งนั้นจะเรียกว่าเป็นเด็กไม่ซนทีเดียวดูเหมือนเกินไป แต่เราเคราะห์ดีในคราวพี่น้องเกิดความออกช่องต่างๆ เผอิญเราติดราชการที่ต้องอยู่ประจำพระองค์บ้าง ไปไม่ทันบ้าง กำลังถูกพี่น้องโกรธไม่เล่นด้วยบ้าง รอดตัวไปทุกที กรมพระสมมตอมรพันธุ์ พื้นของเธอเป็นผู้ไม่ซน แต่เคราะห์ร้ายมักพลอยถูกด้วย อีกอย่างหนึ่งเรารู้จักระวังตัว การอย่างใดยังไม่เห็นมีผู้ทำ หรือผู้ทำยังไม่เป็นที่วางใจได้ว่าจะไม่เกิดความ เราไม่ทำการอย่างนั้น ครั้งแรกแต่งตัวใช้เสื้ออย่างฝรั่งขึ้นใหม่ พวกผู้ชาย เรากับสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ ได้รับพระราชทานเครื่องแต่งตัวก่อน

ในคราวเสด็จประพาสเมืองต่างประเทศที่เราไม่ได้ตามเสด็จ ได้กลับไปอยู่ตำหนักเสด็จป้า กรมหลวงวรเสฐสุดาเป็นคราวๆ เรียนหนังสือไทยหัดอ่านโคลง และกลบทต่างๆ บ้าง เรียนเลขอย่างไทยบ้าง เรียนดูดาวบ้าง แปลกอยู่ เสด็จป้าของเราได้รับความฝึกหัดในวิชาของผู้ชายเป็นพื้น ศิลปะของผู้หญิง เช่น เย็บ ปัก ถัก ร้อย ทำอาหาร ที่สุดจนเจียนหมาก จีบพลู เรายังไม่เคยเห็นท่านทำเองเลย เขาว่าท่านทำไม่เป็นด้วย ถึงคราวสมโภชพระพุทธรูปประจำพระชนม์พรรษาปีใหม่ ท่านทรงรับทำตาข่ายดอกไม้สด แขวนบุษบกพระครั้งนั้น ๕ ที่ คนร้อยดอกไม้เต็มหอกลางตำหนัก เราก็ได้เข้าหัดร้อยแต่จำไม่ได้ว่าท่านได้ร้อยด้วย และความนิยมของท่าน ก็ไม่เป็นไปในสิ่งที่ผู้หญิงชอบมีดอกไม้เป็นต้น ทรงนิยมในทางทรงหนังสือธรรม ตำนาน และเรื่องของจินตกวี ท่านทรงประพฤติพระองค์เป็นหลัก ไม่หยุมหยิม ที่เราดูหมิ่นท่านไม่ได้ แต่คนอื่นเขาว่าท่านดุ เราเห็นท่านเป็นเพียงเฉียบขาด แปลกอีกอย่างหนึ่ง ไม่เคยเห็นท่านทรงพระสรวลจนเอาไว้ไม่อยู่ หรือแสดงเสียพระหฤทัยจนเสียวิการ เขาเล่าว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมชนกนาถ ผู้ทรงพระเมตตาท่านมากสวรรคต ท่านมิได้ทรงกรรแสง เราได้เห็นเมื่อครั้งคุณยายสมศักดิ์ถึงอสัญกรรม ท่านไม่ได้ทรงกรรแสง แต่คุณยายสมศักดิ์แก่แล้ว อายุถึง ๗๕ ก็พอจะกลั้นอยู่ เมื่อน้องหญิง บัญจบเบญจมาสิ้นพระชนม์ เธอเป็นผู้ที่ท่านเลี้ยงมาจนสิ้นพระชนม์จากไป ท่านก็กลั้นได้ไม่ทรงกรรแสง แต่พระอาการเสร้าโศกปรากฏมีเห็นอะไรของน้อง ไม่สบายพระหฤทัย เป็นต้น ดูท่านสมกับคุณยายสมศักดิ์เจ้าจอมมารดาของท่านจริงๆ เขาสรรเสริญพระเกียรติคุณของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวต่างๆ บางทีท่านจะได้อย่างมาไม่มากก็น้อย ได้รับเลี้ยงดูและฝึกหัดในสำนักอาจารย์ เช่นนี้ เป็นลาภเป็นเกียรติ์ของเรา

เริ่มที่ล้นเกล้าฯ จะทรงทำนุบำรุงพวกเราให้ได้ความรู้ ทรงตั้งโรงเรียนภาษาอังกฤษขึ้นที่ตึกแถวริมประตูพิมานชัยศรี ด้านขวามือหันหน้าออก มีนายฟรานสิสชอช แปตเตอร์สันเป็นครูสอน อยู่ในความดูแลของเจ้าพระยาภาสกรวงศ์ ครั้งยังเป็นนายราชาณัตยานุหาร ว่าที่เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์ เช้าสอนเจ้านายพวกเรากับหม่อมเจ้าบ้าง บ่ายสอนข้าราชการที่เป็นทหารมหาดเล็ก เราได้เข้าเรียนมาตั้งแต่เปิดโรงเรียน ครั้งนั้นเรามีอายุราว ๑๒ ปี ครูพูดไทยไม่ได้ สอนอย่างฝรั่งเจี๊ยบ หนังสือเรียนใช้แบบฝรั่ง ที่สุดจนแผนที่ก็ใช้แผนที่ยุโรปสำหรับสอน เรารู้จักแผนที่ของเมืองฝรั่งก่อนของเมืองไทยเราเอง ไม่ได้หัดให้แปล แต่พวกเราก็พยายามเข้าใจความได้ถึงพงศาวดารอังกฤษ สิ่งที่เราเข้าใจไม่ได้คือ ไวยากรณ์ คิดเลขก็ใช้มาตราอังกฤษ แต่เราทำเลขไทยเป็นมาแล้ว เราคงรู้จักมาตราไทยมาก่อน แต่ผู้อื่นที่รู้จักมาตราอังกฤษก่อนมีบ้างกระมัง แต่ความรู้เหล่านี้มาช่วยเราเมื่อโตแล้ว ให้รู้จักเอามาใช้ในทางข้างไทยเรา ด้วยไม่พักต้องเรียนใหม่ เราได้รู้นิสสัยของฝรั่งจากหนังสือเรียน ดีกว่าเรียนแบบที่เขาจัดสำหรับคนไทยในภายหลัง เป็นการเหมาะแก่เราผู้ไม่มีช่องทางจะไปเรียนที่เมืองฝรั่ง ถ้าเวลานั้นเป็นโอกาสเหมือนในชั้นหลัง เราคงจะได้รับพระมหากรุณาโปรดให้ออกไปเรียนด้วยผู้หนึ่ง เป็นลาภของกรมหลวงสวัสดิวัตนวิศิษฏ์ พระองค์แรกที่ได้สพโอกาสนี้ นอกจากนี้เรายังได้รับคำแนะนำในการบ้านเมืองอีก ที่เกิดขึ้นเป็นคราวๆ ทางเมืองฝรั่งและเป็นเวลาเกิดเหตุการณ์เนืองๆ เป็นต้นว่า เยอรมันตีเมืองฝรั่งเศสได้ ราชาธิปไตยของฝรั่งเศสล่ม กลายเป็นประชาธิปไตย เรากระหยิ่มใจว่าเราได้ความรู้ดีกว่านักเรียนชั้นหลังที่เรียนฉะเพาะ ในเมืองไทยที่เราได้เคยพบ ครูของเราแกเป็นฝรั่ง แกตั้งตัวแกเป็นครูเต็มที่ พวกเราต้องรู้จักฟังบังคับ ได้คุณสมบัติเพิ่มขึ้นอีกประการหนึ่ง แต่ฉะเพาะเรา คุรครูนกทำพื้นมาดีแล้ว ไม่พักลำบาก เรากับกรมพระดำรงราชานุภาพ เป็นผู้ที่รู้ชอบใจ เอาไว้กินอาหารกลางวันด้วยกันแล้ว ให้เรียนเวลาบ่ายอีกด้วย ครูชักนำให้รู้จักกับฝรั่งอื่นผู้เป็นเพื่อน ผลที่ได้เรียนภาษาอังกฤษนอกจากกล่าวแล้ว เขียนหนังสือและแต่งหนังสือเป็น ในการเรียนต้องหัดลายมือและเขียนตามคำบอก พวกเราก็ร่านเอามาใช้ในภาษาไทย เขียนจดหมายถึงกันและกันบ้าง แปลเรื่องฝรั่งบ้าง จดบันทึกเรื่องอย่างอื่นบ้าง เขยิบขึ้นไปตามอายุจนถึงแต่งจดหมายเหตุราชการ ที่ได้รับพระราชทานพระราชดำรัสแนะนำให้ทางราชการ โดยลำดับมา

นิสสัยของพวกเรา เห็นใครเขาทำอะไร พอใจจะทำบ้าง นี้เป็นเหตุให้ได้ความรู้จิปาถะ แม้ไม่ได้เรียนเป็นล่ำสัน ความรู้เช่นนี้ก็เป็นประโยชน์ได้เหมือนกัน เมื่อโตขึ้น สิ่งที่ขัน ในพระวินัยกล่าวถึง เรื่องชนิดแห่งดอกไม่ร้อยที่ห้ามไม่ให้ภิกษุทำ พระอรรถกถาจารย์ไม่เข้าใจเสียเลยแก่ถลากไถลไป เจ้าคุณอมราภิรักขิต (เกิด) วัดบรมนิวาส ผู้รจนาบุพพสิกขาวัณณนาก็อีกแล ไม่เข้าใจเหมือนกัน เราพบก็เข้าใจ เช่น ดอกไม้ร้อยชนิดที่เรียกว่า “ปูริมํ” แปลตามพยัญชนะว่า “ของที่ทำให้เต็ม” โดยความว่า “ของที่ทำให้เป็นวง” พระอรรถกถาจารย์แก้ว่า เอาตาข่ายวงธรรมาสน์ให้รอบ เป็นอาบัติ วงไม่ทันรอบส่งให้ภิกษุอื่นทำต่อได้ อันที่จริงปูริมํ นั้นได้แก่ พวงมาลัย ที่ร้อยสรวมดอกก็ตาม แทงก้านก็ตาม แล้วเอาปลายผูกเงื่อนทั้งสองบรรจบเข้าเป็นวง นั้นเอง ที่ห้าม ไม่ให้ภิกษุทำ

เมื่ออายุเราได้ ๑๓ ปี ล้นเกล้าฯ โปรดให้ตั้งพิธีโสกันต์เรากับเจ้าน้องอีก ๔ พระองค์ ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท เราเป็นต้น กรมพระสมมตอมรพันธุ์ เป็นที่ ๒ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ เป็นที่ ๓ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา เป็นที่ ๔ น้องหญิงนงคราญอุดมดี เป็นสุดท้าย ข้างต้นอายุ ๑๓ ที่สุด ๑๑ ฟังสวด ๓ วัน โสกันต์วันศุกร เดือนยี่ ชึ้น ๑๒ ค่ำ ปีวอก จัตวาศก จุลศักราช ๑๒๓๔ ตรงกับวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๑๕ เป็นประเพณีที่ถือกันมาในพระวงศของทูลกระหม่อม ตามพระดำรัสห้ามของสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี พระอัยยิกาของเรา ว่า พระชันษายังไม่ถึง ๓๐ ห้ามไม่ให้ตัดจุก นี้มาสมเข้ากับธรรมเนียมในพระวินัยว่า มีพรรษายังไม่ครบ ๑๐ (ที่นับอายุว่า ๓๐) ห้ามมิให้เป็นอุปัชฌายะ และธรรมเนียมข้างวัดอังกฤษว่า ผู้จะเป็นบีชอบ คือ เจ้าคณะต้องมีอายุได้ ๓๐ แล้ว ตามธรรมเนียมนี้คงถือว่า คนที่จัดว่าเป็นผู้ใหญ่แท้ อายุถึง ๓๐ แล้ว ล้นเกล้าฯ พระชนม์ยังไม่ถึง ๓๐ จึงยังไม่ทรงตัดจุก เป็นแต่พระราชทานน้ำพระมหาสังข์แล้วโปรดให้เจ้านายผู้ใหญ่ที่เราจำได้ กรมเทเวศร์วัชรินทร์ สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรกักษ์ ทรงตัด คราวเราโสกันต์ ฤกษ์เช้าย่ำรุ่งแล้ว เสด็จอาว์ผู้เคยทรงตัด เสด็จมาไม่ทันสักพระองค์ โปรดให้กรมหมื่นอนันตการฤทธิ์ พระเจ้าบวรเธอครั้งนั้น ที่เปลี่ยนมาเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอครั้งนี้ ชั้นที่ ๒ ทรงตัดพระองค์เดียว ท่านตัดเรา กรมพระสมมตอมรพันธุ์ และสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์แล้ว กรมพระเทเวศร์วัชรินทร์และสมเด็จกรมพระยาบำราบปรปักษ์ จึงเสด็จมาทันตัดกรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา และน้องหญิงนงคราญอุดมดี กรมหมื่นอนันตการฤทธิ์ ทรงตัดเจ็บมาก บางทีจะเป็นเพราะกรรไกรดื้อ แต่ความรู้สึกว่าไม่เทียมหน้าพี่น้องผู้โสกันต์ไปแล้ว นำให้โทษท่านว่าทรงตัดไม่เป็น เราไม่เคยเห็นท่านทรงตัดที่ในวัง เราก็สำคัญว่าท่านไม่เคย แต่โดยแท้ท่านคงเคยในที่อื่นมามากแล้ว ครั้งนั้นมีแห่กระบวนน้อยทางข้างใน มีรายการแจ้งให้โครงวิวิธมาลีโสกันต์ พระราชนิพนธ์รัชชกาลที่ ๕ นั้นแล้ว แต่รายการที่กล่าวถึงในโครงนั้น โสกันต์คราวปีมะแมก่อนนี้ปีหนึ่ง ครั้งโสกันต์เจ้าพี่กาพย์กระนกรัตน์ และกรมพระเทวะวงศ์วโรปการ ครั้งนี้เป็นที่ ๓ เปรียบเทียบกับแห่โสกันต์ทางนอก ครั้งรัชชกาลที่ ๔ แปลกกันมาก แต่หากจะโปรดให้มีแห่เหมือนอย่างนั้น ก็คงไม่ครึกครื้นเหมือน เพราะผิดเวลาใครเขาจะมาเอาใจจอดอยู่ด้วย ทั้งท่านผู้ออกงานก็จะหานางสะและข้าหลวงหญิงชายตามไม่ได้ง่าย และการโสกันต์ยังจะมีติดกันไปทุกปี อย่างไรก็ต้องกร่อย จะให้ลำบากแก่คนมากและเปลืองเงินมากเพื่ออะไร ล้นเกล้าฯ ทรงเลิกแห่นอกเสียนั้น สมควรแท้ ได้รู้มาว่า ครั้งรัชชกาลที่ ๓ พระเจ้าน้องเธอ พระเจ้าลูกเธอโสกันต์ในพิธีตราเป็นพื้น มีแห่ฉะเพาะบางครั้ง พระเจ้าลูกเธอ ดูเหมือนไม่แห่เลย เทียบกับครั้งนั้นก็ยังได้ออกหน้ากว่า ต่อมาถึงคราวพระเจ้าลูกเธอโสกันต์ โปรดให้แห่ทางในโดยมาก เห็นพระราชนิยมชัด เป็นธรรมเนียมของเจ้านายผู้ชายจะออกจากพระบรมหาราชวังชั้นใน ต่อเมื่อทรงผนวชเป็นสามเณรเราโสกันต์แล้ว จึงยังอยู่ในวังต่อมา

อายุเราได้ ๑๔ ปี ถึงกาลกำหนดบรรพชา แต่ปีนั้นเดือน ๗ ต่อกับเดือน ๘ เกิดโรคป่วงชุกชุม ที่ห่างมานานตั้งแต่ปีระกา เอกศก จุดลศักราช ๑๒๑๑ หรือ พ.ศ. ๒๓๙๒ มีพระราชดำรัสสั่งให้เลื่อนไปบวชต่อเมื่อเดือนเก้า ในเวลานั้น ยังว่าขานนาคเป็นทำนอง ต้องหัดกันมาแต่เนิ่นลำบากไม่ใช่น้อย พระราชครูมหิธร (ชู) ครั้งยังเป็นหลวงญาณภิรม นายด่านกรมราชบัณฑิต มีหน้าที่เป็นผู้หัด แกเห็นจะเป็นนักร้องดีกระมัง แต่เราทนแกไม่ไหว ว่าอย่างไรแกก็ติตะบึงไปว่าไม่ถูกๆ จนไม่รู้จะว่าอย่างไร เลยร้องไห้ฉุนแกขึ้นมาบ้าง ไม่ยอดหัดกับแกอีก นิสสัยของแกคงชอบยั่วให้ศิษย์เจ็บใจ และมีอุตสาหะทำให้ได้ ส่วนนิสสัยของเราชอบปลอบ ชอบพูดเอาใจต่างกันเช่นนี้ อาจารย์เปี่ยมของเรา เคยสอนมคธภาษามาก่อน แกคงรู้ดี แกรับหัดสำเร็จ มีการทรงผนวช สมโภชที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยวันหนึ่ง ทรงผนวชที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๙ ขึ้น ๑๔ ค่ำ ปีระกา เบญจสก จุลศักราช ๑๒๓๕ ตรงวันที่ ๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๑๖ พร้อมด้วยกรมพระสมมตอมรพันธุ์ และกรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา สมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ครั้งยังเป็นกรมหมื่นบวรรังสีสุริยพันธุ์ เป็นพระอุปัชฌายะ หม่อมเจ้าพระธรรมุณหิสธาดา เป็นผู้ประทานสรณะและศีลแก่เรา เป็นคราวแรกที่เราได้เข้าในที่ประชุมสงฆ์ ทั้งขานนาค มีบทที่ยืนว่า คือ อุกาสะ ด้วย ประหม่าเป็นอย่างใหญ่ จนถึงตัวสั่นเสียงสั่น พวกเราผนวชเณรแปลกจากธรรมเนียมสามัญครองผ้ามีสังฆาฏิและขอนิสสัยด้วย การทรงผนวชพวกเรา ไม่มีแห่เหมือนครั้งแผ่นดินทูลกระหม่อม ขึ้นเสลี่ยงกั้นกลดเท่านั้น พวกผู้หญิงไม่ค่อยรู้สึกเหมือนโสกันต์ บวชแล้วมาอยู่วัดบวรนิเวศวิหาร ทั้ง ๓ องค์ ล้นเกล้าฯ เสด็จส่งด้วยหรือไม่ จำไม่ได้ ถ้าไม่ได้เสด็จก็มีรถหลวงส่ง ที่วัดมีกรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ และกรมขุนสิริธัชสังกาศ ทรงผนวชเป็นสามเณรอยู่ รวมพวกเราเข้าด้วย ในพรรษานั้น จึงมีพระองค์เจ้าสามเณร ๕ พระองค์ เกือบเท่าครั้งปีมะโรงสัมฤทธิศก จุลศักราช ๑๒๓๐ พ.ศ. ๒๔๑๑ ที่มีถึง ๗ พระองค์ เราอยู่ตำหนักเดียวกับกรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ หลังที่เรียกว่าโรงพิมพ์ ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะเมื่อครั้งทูลกระหม่อมทรงผนวชเป็นที่ตีพิมพ์หนังสืออริยกะ ทูลกระหม่อมได้เคยประทับกลางวัน ครั้งรื้อท้องพระโรงสร้างตำหนักเดิมเดี๋ยวนี้เวลาหัวค่ำ ขึ้นฟังสั่งสอนที่เสด็จพระอุปัชฌายะ ท่านทรงสั่งสอนด้วยศีลและวัตรของสามเณร ฟังเข้าใจได้ ครั้งนั้นยังมีบิณฑบาตเวร คือจัดพระสงฆ์ในวัดอาราหลวงให้ผลัดกันเข้าไปรับบิณฑบาต ในพระบรมหาราชวังชั้นใน วันพฤหัสบดีเป็นเวรของพระสงฆ์วัดบวรนิเวศวิหาร และวัดธรรมยุตอื่น ถึงกำหนดเราเข้าไปบิณฑบาต ใช้เสลี่ยงไปจากวัด ลงเดินที่ในวัง พวกเณรธรรมยุตก็ใช้ห่อมดองคาดประคตอกสพายบาตร เหมือนเณรมหานิกาย แต่ในที่อื่น แม้เมื่อเข้าไปหรือกลับออกมาแล้ว ก็ห่อคลุม เข้าทางประตูดุสิตศาสดา ที่เป็นทางข้างในออกวัดพระศรีรัตนศาสดาราม พระองค์เจ้าออกทางประตูสนามราชกิจ ที่เรียกว่าประตูย่ำค่ำ หม่อมเจ้าได้ยินว่า ออกประตูอนงคลีลา หรืออะไรที่ออกฉนวนตำหนักน้ำท่าราชวรดิษฐ์ พระสามัยออกประตูยาตราสตรีที่เรียกว่าประตูดิน ประโยชน์ที่ได้จากการบวชเณร หัดประพฤติตัวกวดขันกว่าก่อน เริ่มรู้จักเพื่อจะทรงตัวเอง และรู้จักเพื่อจะอ่อนน้อมผู้อื่น ตามภาวะของเขา เราแม้ไม่ใช่เด็กซุกซนจัด แม้ได้รับฝึกหัดในทางมรรยาทมาบ้างแล้ว แต่ยังไม่กวดขันเหมือนในเวลาบวช หรือได้รับฝึกไปที่ละอย่างโดยไม่รู้ตัว มาบวชได้รับสั่งสอน ประดังกันวันละหลายอย่าง ทั้งเป็นมรรยาทที่แปลกออกไปก็มี จึงรู้สึกว่ากวดขัน เราเป็นเด็กที่ร่านอยู่ก็จริง ถึงอย่างนั้นยังต้องอาศัยผู้ใหญ่ทำให้หลายประการ ตั้งแต่แต่งตัวเป็นต้นไป มาบวชเป็นเณรจะต้องทำสำหรับตัวเองเป็นพื้น ตั้งแต่ครองผ้าเป็นต้นไป คฤหัสถ์ผู้ใหญ่ที่มิใช่เจ้าเขาอ่อนน้อมแก่พวกเรา ที่สุดอาจารย์เปี่ยมของเรา แกก็ทำอย่างนั้น แต่พวกพระที่สุดสามเณรด้วยกัน ผู้บวชก่อน ท่านไม่ลงเราอย่างนั้น ท่านลงเป็นที่ตามความนิยมของบ้านเมืองเท่านั้น เราก็ต้องลงท่านบางประการ ส่วนการศึกษาอื่นมิได้มีในเวลาบวช เมื่อจวนออกพรรษา ล้นเกล้าฯ ทรงอุปสมบทเป็นพระภิกษุ และเสด็จประทับที่พระพุทธรัตนสถานมนทิราราม เสด็จพระอุปัชฌายะเสด็จเข้าไปอยู่เป็นเพื่อน พระเถรานุเถระอื่นผลัดกันเข้าไปอยู่ พวกเรา ๕ องค์ ได้เข้าไปสมทบทำวัตร สวดมนต์และบิณฑบาต แต่ไม่ได้อยู่รับใช้คงเป็นเพราะภิกษุใหม่มีสามเณรไว้อุปฐากไม่ควร บิณฑบาตห่มคลุมอุ้มบาตร เหมือนอย่างนอกวังในบริเวณพระที่นั่งภานุมาสจำรูญองค์เดิมที่พระสงฆ์ วัดราชประดิษฐ์เข้าไปรับครั้งทูลกระหม่อม ยังไม่ได้บวชก็ร่านจะบวช จะได้ออกจากวัง ดูค่อยเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ขึ้น ครั้นบวชแล้ว จวนออกพรรษาก็อยากสึก จะได้เที่ยวไปไหนๆ เหมือนปลาต้องการออกไปหาน้ำลึก แต่ไม่รู้ว่าอันตรายมีอย่างไร นอกจากนี้ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ จะทรงลาผนวชเมื่อคราวออกพรรษานั้นด้วย ชวนให้เราอยากสึกขึ้นอีกมาก เป็นกระเพณีของเจ้านายผู้ทรงผนวช จะหัดเทศน์มหาชาตก์เพื่อถวานในฤดู แต่เราก็เข็ดพระราชกครูมหิธรมาแล้วครั้งหัดขานนาค จึงไม่ขอหัดและไม่ได้ถวาย รีบชิงสึกเสียก่อน เพื่อมิให้ออกช่อง เราบวชเป็นสามเณรอยู่ ๗๘ วัน สึกเมื่อวันพฤหัสบดี เดือน ๑๒ ขึ้น ๓ ค่ำ ปีนั้น ตรงวันที่ ๒๓ ตุลาคม ไม่มีพิธีหลวง จัดเอาเอง สึกแล้วไปอยู่วังกรมหลวงพรหมวรานุรักษ์ตามลำพัง ยายออกมาอยู่ที่นั่นอยู่เรือนเดียวกับยาย แต่คนละห้อง ภายหลังจึงออกมาอยู่ที่ปั้นหย่าริมประตูวัง เมื่อกรมหลวงพรหมวรานุรักษ์เสด็จขึ้นอยู่บนตำหนักใหญ่แล้ว


ตำหนักเพ็ชร ครั้งรัชกาลที่ ๔ เคยผนวชอยู่

หน้าต่อไป

3. My Childhood

His Majesty the King did not have a grown son, so he used us both male and female on familiar terms as usual. This was the reason why we gave up studying Magatha (Pali) , and did not reside at the wat. As for the male side, he often used us, especially His Highness Prince Krom Phra Narissara Nuvattivongse . When His Highness Prince Krom Phra Devavongse had grown up and left the Grand Palace, two of us had a good opportunity to follow His Majesty upcountry repeatedly. The civil service had been our own duty. We even carried conch container to follow His Majesty on the three – day and one month celebrations. His own children were born not long ago in the interior of the princely residence . We also last celebrated especially during the monthly jeu de foie of His Highness Prince Sawankhaloke Lakanavadi. At that time, we were not very naughty, but we were lucky to have all brothers and sisters that were born in many different places. Sometimes we got stuck on the civil service and had to remain in residence waiting for some princes, but we lost our opportunity. Our brothers and sisters got angry with us some time, but we could be able to go through it. This had helped us to hit the mark on every occasion. His Royal Highness Prince Krom Phra Sommut Amonpan was not naughty by nature, but unfortunately he was also scolded . On the other hand, we had to be careful. Anything that we did not see that somebody did , or some unreliable persons might have done , we decided not to do . The first time we wore western clothes, I myself and Prince Narisra Nivationges received them from His Majesty the King.

During his visit to several foreign countries, we did not follow His Majesty and had to reside with Princess Aunt Krom Luang Varasetsuda sometime, and studied the Thai language, read all kinds of Thai verses, learnt Thai – style mathematics , and also astrology to some extent. Curiously enough, the Princess Aunt was well – trained in Thai male-oriented subjects. As for female – oriented ones such as sewing, embroidering, cooking and also the trimming and rolling of the areca nut, we never saw her do it . They said she could not do these things. At the time of the Buddha Image Celebrations on the Thai New Year , she also made a newly –made flower net to hold 5 pieces of strung flowers for the Buddha . There were so many people all over the middle of the princely residence learning to string the flowers, and we learnt to string them also. But we still remember that she did not do it at all. Her favour was not what women like her would like to do, but she preferred to read Dhamma books, legends and the collections of imaginative poets. She was the real pillar, and was never interested in any trivial matters. We could never look down upon her , but some people said she was irascible, but we simply found her to be very strict and decisive. Oddly enough, she never split her sides , nor became rueful .There was a saying that her royal father , King Nangkhao, had been kind and helpful to her throughout his reign . She never cried nor wept . I saw her when grand – mother Somsak died. She did not wail with grief at all. Besides, the grand – ma was quite old , reaching the age of 75, but she could repress her feeling. When my sister Banjob Benchamas passed away, she had always raised her and could suppress her emotion to cy. Indeed Grandma Somsak was a most becoming consort of the King . They all lauded the royal glory of King (Phra) Nangkhao in various ways. Maybe, she had followed in the footsteps of the King on this matter to a great extent. She had also been trained by the experienced and trusted center of the palace and became a great honour for all of us.

At the outset, the King had supported us to learn and understand more; His Majesty set up an English language school at the row house near Piman Chaisri Gate on the fronting right . We had Mr. Francis John Patterson as a serious teacher who was under the good care of Chao Phraya Paskornwongse when he was Nai Raja Natyanuharn or Chaomun Sri Sorak designate. They taught princes and princesses in the mornings and civil officials or pages in the afternoons. We learnt at this school since it was first opened. In those days, my age was around 12. The teacher could not speak Thai , and the teaching method was western. Even the teaching in regard to maps was done in European ways. We had known the western maps before we learnt the Thai ones. We learnt to speak and read English , but we did not translate. Attempt was made to understand The British chronicles. But what we did not understand English was the grammar. We did arithmetic , using British method. This subject helped us when we grew up . We had known Thai arithmetic and the Thai multiplication tables so we could learn the western tables very well and need not study them. What we learnt from western character or personality was from the text – books, which were better than what was provided for the Thais. This was quite appropriate for those who had no opportunity to go abroad. If those days happened to be what happens now, His Majesty would be compassionate for us to be able to study abroad. It is Prince Krom Luang Savasti Wattana Visisdhi, the first person, who had the chance to go abroad . Besides all these , we were graciously taught concerning this country. What happened intermittently in western country was whenGermany attackedFrance. The French monarchic system collapsed and turned to be democratic. We were pleased with ourselves that we were more knowledgeable than those in the lower class, who learned only Thai news. Our teacher was a farang (European). He was a serious teacher and we had to listen to his good command. This we had again learnt his new qualities. Teacher Nok had given good background to us so we were not in a bind. Prince Krom Phra Damrong (Disawara) and I myself were what the teacher liked best, and enjoyed the luncheons with him. We also were asked to learn more in the afternoons, and he presented other farangs as our friends. The result was that, beside learning more English language, we could write it well. The study required hand-writing and dictation. We also had made use of this in the Thai language, correspondence, translation into Thai from English, and the recording of each event. As we became older, we moved up to write official or royal letters as graciously recommended and directed by His Majesty.

Our habit was that whenever we saw somebody do something, we ourselves would like to do it also . This is why we learnt many miscellaneous things though we did not study the whole subjects quite well. Such broad scope of knowledge could also be useful . When I grew up , the Vinaya (collection of disciplines or the Entrance to the Vinaya) had prohibited all monks to string a kind of flowers. Many Dhamma teachers did not understand it and even dallied that issue away. The venerable Chao Khun Amra Pirakkit (Kerd) at Wat Bovorn Nives Viharn, author of Buppa Sikka Vanna , a religious treatise, did not comprehend the matter. We discovered that the strung flowers were called Purina , or to put it literally , means to be filled up or full, designating a circle . Some Dhamma teachers explained away that it meant to be a net round the seat of sermon , which was an infringement of Buddhist rule or a transgression. If this net was not a round circle, other monks could do it . In fact, Purima is a garland or strung or pierced flowers with their ends joining together in a circle, and this religion prohibits that no monks can do it.

When my age was 13, His Majesty had graciously set up a tonsure ceremony for 4 of my brothers and sisters at Dusit Maha Prasat Throne Hall. Prince Krom Phra Sommut Amonpan, became the 2^nd , Princess Somdej Sunanda Kurmarirat the 3^rd , Prince Krom Muen Vivitwan Prida the 4^th, and Princess Younger Sister Nongkron Udomdee the last. The eldest among them was 13 and the youngest 12. We listened to the chanting for 3 days whereas the tonsure ceremony was on Friday, second lunar month, the 12^th day of the waxing moon , Year of the Monkey, the fourth year of the decade, the Thai Minor Era (Year) of 1234 corresponding to 10^th January, B.E. 2415 (A.D. 1872). The tonsure ceremony had been a tradition observed by the royal family or dynasty. Prince Phra Sri Suriyendra, our Queen and royal grand – mother, had forbidden any persons whose ages were beyond 30 to have the tonsure. This fits in with the Vinaya tradition that a person who has not reached 10 years old ( or 30 by the year of the tonsure) can not be a preceptor or ordainer. The British Church tradition also says that a bishop has to be at least 30 years old. It is established that 30 years is the age of full – grown adults. A bishop has to be at least 30 years. It is established that 30 years is the age of full-grown adults . His Majesty the King, when he did not reach 30, he did not do a tonsure ceremony yet, he merely gave his lustral water. If my memory is correct, Prince Krom Phraya Bamrap Porapak first cut off the topknots. During the tonsure at dawn, this prince who used to cut off topknots did not come in time for the tonsure ceremony. He asked Prince Krom Muen Ananda Karnrit, who later became 2^nd class royal prince to do it alone. Prince Krom Phra Sommut Amornpan, Queen Sunanda Kumarirat, Prince Krom Phra Deves Vachrin and Prince Somdej Krom Phraya Bomrab Porapaksu finally came in time. They cut off the topknots of Prince Krom Muen Vivit Vanpricha, Princess sister Nongkarn Udomdee, and Prince Krom Muen Ananda Karrut. His cut hurt a lot, or maybe the scissors were rusty. We felt that our brothers and sisters were tonsured before us, and they blamed the prince that he did not know how to tonsure. We had never seen him cut off the topknots at the palace, so we considered that he never cut them before, but in fact he might have done at other place. In those days, there had been smaller processions in the interior of the palace; the item of this was written in Vivitmalee verses by King Rama IV , but these were the same as in the year of the Goat or a year earlier . The procession was first set up in the Year of the Horse. When were there tonsures for Prince – Brother Kap Kanokrot and Prince Phra Devavongse. Vanopakan ? The tonsures were done for the 3^rd time. If compared to the procession on the exterior of the palace in the reign of King Rama IV, this was quite unusual. The procession was not lively as done in the past since it was a wrong occasion. Nobody was interested in the affairs . It was a bit difficult and troublesome for the persons who gave the performance to look for the entire number of attendants. The tonsure ceremony was done every year. But it was dull and dry since there were many folks and a lot of money involved. His Majesty the King gave up the procession. It was known later that during the reign of King Rama III , the princes and princesses who took the tonsure on the Thai New Year’s celebrations had the processions at certain places only . They might not participate in the processions. Compared to the ceremonies in those days , we might say that these were only the processions in the interior of the palace. We could see that it was His Majesty’s taste or favour. The male side also left the interior of the Grand Palace . After being ordained as a novice and having the tonsure ceremony , I still do remember the event quite well.

At the age of 14, it was the right time to be a novice. In that year in the 7^th and 8^th lunar months, there was a disease of food poisoning. An interval took place at that time since the Year of the Cock or the first year of that decade, the Thai Minor Year or Era of 1211 or B.E. 2392 (A.D. 1849) . His Majesty had graciously commanded that I should be ordained in the ninth lunar month . At that time , there was a formal response of a candidate for ordination in a beautiful melodic tune. Those persons must practice the tune for a long time in order to be a good and efficient singer , but it was difficult to some extent. The venerable Mahitorn (Chu) when he was Luang Nanpirom , the officer of the department of the Royal Institute , was also a trainer . Sometimes I could not put up with him , but found him a good singer. However, he always spoke ill of me, and said that my practice was not correct. I didn’t know what to say , so I cried and lost all my temper . I therefore wouldn’t practice with him any more. His nature always irked those who trained with him and , as a result, tried their best while my disposition was only to please my trainer . Our archarn Piam used to teach the Magatha language (Pali). He already knew my nature and could train me well . There was a royal tonsure ceremony at Amarin Vinichai Throne Hall. One day His Majesty had a monk ordained at the Temple of the Emerald Buddha on Thursday 9^th , lunar month, 14^th August, B.E. 2416 (A.D. 1863) . I did this together with Prince Krom Phra Sommut Amorapan and Prince Krom Muen Vivith Vanprida. His Highness Supreme Patriarch Somdej Krom Phaya Porvares Vrinalonghorn when he was Prince Krom Muen Bovorn Rangsri Suriyapand, was my ordaimer . Venerable M.C. Chao Phra Thanmun Histada was the one who attached great importance of Buddhist refuge and Sila (precepts for ethical conduct) . It was the first time to be in the assembly hall of the monks. The recital of the naga (the ordained) was about Ukasa (Pali word). I was petrified a great deal to the extent that my voice trembled. Novice like us were quite different , especially the ordinary custom of the wearing of the cool season robe for a Buddhist monk and also the asking for the place of refuge to be a novice. There was no procession at all as in the reign of His Majesty. We simply stayed on a palanquin. However , the womenfolk agreed that it was not like a tonsure ceremony. After being ordained, all 3 of us resided at Wat Borwon Niwes Viharn. His Majesty the King proceeded to see us off or not 7 do not exactly remember . If he didn’t proceed there was a royal conveyance to help to deliver us . At the wat , there were Prince Krom Luang Prom Varanulak and Prince Krom Khun Sirithut Sangkhas, who were ordained to be novices like us. At that time there were altogether 5 novices who were princes. It was almost like the Year of the Big Snake, the tenth Year of the decade , the Minor Year or Era of 1230 , B.E. 2411 (A.D. 1868), which there were 7 princes ordained as novices . We stayed with Prince Krom Luang Prom Varanurak at the same residence of the Supreme Patiarch . The residence (kuti or Buddhist cell) was later called the printing house. When His Majesty was ordained as a monk , it printed and published Aryan language books. He resided there during the daytime. The printing house was later dismantled and became the residence as it is right now. When it was at dusk, we listened to the teachings of our prince - ordainer on Sila (precepts) and religious practices for all novices . What he taught we could understand . In those days, there was an alms – bowl shift ; that is , all monks in royal monasteries took turns to receive food offerings inside the interior of the Grand Palace. Thursday was the day for the monks at Wat Bovorn Nives Viharn and other monasteries belonging to the Dhamma Yuti Sect. We used the palanquin to go from the monastery, but went on foot inside the Grand Palace. The novices belonging to the Dhamma Yuti Sect had to drape a novice’s robe to leave the right arm uncovered just like those in another sect . When a novice entered into or departed his monastery, he wore it across his shoulder . He entered into the wat through Dusit Sasda Gate, which had been the interior in order to leave the Temple of Emerald Buddha. The prince left through Sanam Rajkij Gate, which was called Evening Gate . M.C. or Mom Chao novices that I heard of left through Anonga Leela Gate or the strip at the Rajvoradij residence. Ordinary novices left through Yatra Satree Gate or Earth Gate. The benefit gained from being ordained as novices was to be more strict in our behaviour than before , and practiced ourselves to be humble to other persons. We might not be naughty children and were well trained in our behaviour, but after that we were not strict as when we were ordained as novices. We were trained unconsciously, and being novices we practiced several things at the same time. The manners that we had to learn might be strange for us. That was why we became very austere . We might be on the loose sometime, but we relied on the monks in various matters, such as the wearing of the robes. Being a novice , we were quite mild – mannered. Many adults who were not royalty were very modest to us, even archarn (teacher) Piam did so. But the monks who had been ordained might not be humble , they might be modest simply because the state conventions said so. And we were humble to them as well. Other matters were not included . When it was near the time to leave the novitiate His Majesty had some of us ordained as monks , and he proceeded to Phra Buddha Rattanastan place accompanied by our royal preceptor. Other senior monks took turns to stay with him. 5 of us also joined the observance, chanted the prayer , and went to receive food offerings, but did not serve His Majesty maybe because new monks had his novices to serve him . We went on alms – round and draped our shoulders just as we did outside the old Phra Thee Nang Panumas Chamloon Throne Hall where the monks at Wat Rachapradit had welcomed His Majesty . Some of us who were not ordained would like to be monks so as to leave the Grand Palace . It appeared that some of us had become grown – ups . Once they became monks they would like to leave the monkhood so they could go anywhere they would like to . They were like fish that would go in deeper current , but they did not understand that there might be some perils . Besides, Prince Krom Luang Prom Varnulak desired to leave the monkhood very soon. This made us feel like to leave the Sangha Order . It was indeed a custom for an ordained person to be trained for a sermon on Mahajati ceremony or the last life of the Bodhisattava so that His Majesty would listen to the recital during the Lent. But we were chastened by Phra Rajkru (royal teacher) Mahitorn when we recited the sermon as the nagas (candidates for ordination) did , so we did not practice it and did not recite for His Majesty. We hurried to leave the Order and were ordained as novices for 78 days and left the Sangha Order on Thursday , twelveth lunar month, the day of the 3^rd waxing moon corresponding to 23^rd October. There was no royal ceremony. Everything was done on our own . When we left the novitiate , we went to reside with Prince Krom Luang Prom Varanulak. My grand – mother went to reside there and had a room of her own. Later she resided at the hip-roofed place near the Palace Gate when the Prince Krom Luang moved up to a larger residence.